پروفيسر ناگپال
ساڀيان سانگيءَ جي شعري مجموعي
”خاموشي ڳالهائي ٿي“ تي هڪ نظر
ساڀيان سانگي ڪھڙن سپنن جِي ساڀيان آهي؛ اها تہ کيس خبر، پر سندس
شاعري ۽ عنوان منهنجو من ضرور موهيو آهي. اڄ جَي آئي ٽي گهاڙيٽي ۾ ورهه جو ونگ
ڪيئن ٿي ڏسي؟
”رابطن تي فاير وال“ - هِڪَ ٻئي سان ڳالهائڻ کان اڳ هيڪ ٿي وڃڻ جو
ورناءُ واري ڇڏي ٿو.
ڪتاب جي اندرين فليپ تي نظم جي صورت ۾ جيڪو فلسفو ڏنل آھي, سو پوري
توحيد جو ڏس ڏئي ٿو. هوءَ چئي ٿي:
سيارو اونهاري سان،
اونهارو سرءُ سان،
۽ سرءُ بهار سان
حسد ڪري ٿو؟
واھ واھ!
منظور بيدار
ناصر چاچڙ جي نئين ڇپيل شاعريءَ جي مجموعي
”سرن جا سنيها“ جو ادبي اڀياس
ناصر چاچڙ سنڌي شاعريء جي دنيا جو ڄاتل سڃاتل سينيئر نالو آهي. سندس تازو شايع ٿيل شاعريءَ جو مجموعو ”سرن جا سنيها“ جي خوبصورت عنوان سان پوپٽ پبلشنگ هائوس، خيرپور سنڌ پاران قربان منگيءَ جي مهنداريءَ ۾ شايع ٿي سنڌي ٻوليء جي شاعريء سان پيار ڪندڙن جي هٿن تائين پهچي چڪو آهي. هيءُ خوبصورت ڪتاب 160 صفحن تي معياري فوٽو آفسيٽ پيپر تي ڦهليل آهي. هن ڪتاب جو ٽائيٽل سنڌ جي ماهر آرٽسٽ سعيد منگي بي انتها حسين ٺاهيو آهي ۽ لي آئوٽ راحيل بڙديءَ پاران آهي. ڪتاب جو تعداد هڪ هزار آهي ۽ معياري ڪمپوزنگ زلفي چاچڙ ۽ قاضي عابد عليءَ ڪئي آهي .ڪتاب جي قيمت 600 رپيا رکي وئي آهي. ڪتاب جو مهاڳ صفر ڪلهوڙي پاران ”نينهن سنيھ جو شاعر“ جي عنوان سان لکيل آھي. ڪتاب بابت ويچار پڻ پروفيسر خادم حسين گهنيو، ايوب کوسو، امراقبال، وحيد محسن، منظور بيدار، زبيرسومرو، بيخود بلوچ، اسد چاچڙ ۽ رياض شاهد دايو ونڊيا آهن.
نياز مسرور بدوي
سنڌ جي ادبي تاريخ ۾ مرزا قليچ بيگ جي علمي ۽ ادبي ميراث جا، ڪيئي وارث امين بڻجي ادب جي شاهراهه تي مسلسل گامزن رهندا آيا آهن ۽ پنھنجين علمي ۽ ادبي ڪاوشن سان سنڌي ادب جي واڌاري لاءِ پاڻ پتوڙيندا رهيا آهن. پنھنجي ميراث جي سبب سندن هاڪ نه فقط سنڌ ۾ پر انهن جي ادبي گونج فارسي ادب جي ايوانن ۾ به گونجندي ٻڌڻ ۾ اچي ٿي. ميرزا صفدر عباس ’سيفي‘ جي خاندان مان اهڙا ڪيترائي سندس وڏڙا ادب نواز ۽ ادب ساز پيدا ٿيا آهن، جن علم ادب جي خدمت ڪندي سرهائي محسوس ڪئي آهي ۽ املهه مانُ ماڻيو آهي، انهن ڪارساز هستين ۾ ميرزا امام علي بيگ جو نالو ڪنھن به رسمي تعارف جو محتاج نه آهي.
نياز مسرور بدوي
شاعري، رنگ، روشني، سرهاڻ ۽ ساڀيان
شاعري، اندر جو اجالو آهي، جنھن جي روشنيءَ ۾ شاعر جي جيون جي تخليقي سفر ۾ جهاتي پائي سگهجي ٿي. ان سفر جي ميڙا چونڊيءَ ۾ کيس جيڪي به خوشيءَ جون راحتون، درد جون ساعتون، محبت جون سوغاتون، جهوليءَ ۾ جُهوليندي رهيون آهن، انھن جي جلال ۽ جمال کي جيءَ جو جيئدان سمجهي، جهونگاريندو رهندو آهي. من اندر ۾ يادن جا مضراب وقت جي ضرب سان وڄندا رهندا آهن. اهي ڪلپنائون ڏاڙهون گل جيان رتائون هونديون آهن، تنھن جي رنگ ۾ رڱيل، رَسِيَلُ ۽ رُسيل روح سان رهاڻيون ڪري سگهبيون آهن، ان ۾ محبوب جي اها مرڪ، پسي سگهبي آهي، جيڪا ڏور هوندي به دل جي چانڊوڪيءَ ۾ جلوه گر هوندي آهي ۽ سورن جا سنيھا به ڪنھن نھائين جيان دل ۾ دکندا رهندا آهن. جيڪي لبن کي لالاڻ ۽ ڳلن کي گلال ڪري ڇڏيندا آهن.
رايو: ڊاڪٽر رياضت ٻرڙو
ڪتاب ”گلابي اڳتي ويندڙ راهه“
تحقيق ۽ ترجمو: علي آڪاش
سنڌي ادب جي پڙهندڙن ۽ شاگردن، خاص ڪري سنڌي شاعرن کي، 2019ع ۾ انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجيءَ پاران شايع ٿيل هيءُ بھترين ڪتاب ”گلابي اڳتي ويندڙ راهه“ ضرور ۽ ڌيان سان پڙهڻ گهرجي. هِيءُ ڪو رواجي طريقي سان ترتيب، تدوين ۽ ترجمو ڪيل ڪتاب نه آهي، پر منجهس دنيا جي ڪيترين ئي ٻولين، خاص ڪري انگريزيءَ جي جَڳ مشھور ۽ مکيه شاعرن جي حياتين ۽ تخليقن جا تعارفي ۽ تجزياتي جائزا، انگريزيءَ ۾ لکيل يا ترجمو ڪيل سندن چونڊ تخليقن ۽ انهن جي سنڌي ترجمي سان ڏنل آهن. انهن شاعرن ۾ ترتيبوار هِي اهم شاعر شامل آهن: وليم ورڊس ورٿ، چارلس بودليئر، پابلو نرودا، ماياڪووسڪي ولاديمير، ائنا اخمتووا، ٽِي ايس اِليَٽ، محمود درويش، لارڊ بائرن، پرسي بش شيلي، جان ڪيٽس، املي ڊڪنسن، والٽ وٽمئن، فروغ فرخزاد، احمد شاملُو، رابندر ناٿ ٽئگور، گوئٽي، پُشڪن اليڪساندر، جان ڊن، خليل جبران، ڪولرج، ايڊگر ايلن پو، وليم بليڪ، والس اسٽيونز، رابرٽ فراسٽ، وليم بٽلر ييٽس، مايا اينجلو، چارلس بُڪووسڪي، جان ڪليئر، ڪونراڊ ايڪن، لينگسٽن هيوجز ۽ بلي ڪولنس.
رايو: ڊاڪٽر رياضت ٻرڙو
”جديد سنڌي ناول“ - مختصر رايو
سنڌي ٻوليءَ ۾ لکندڙ نئين ٽھيءَ جي ليکڪه صنم جاگيراڻيءَ سان منھنجي پھرين ملاقات گذريل اياز ميلي ۾، ڊسمبر 2024ع ۾، خانه بدوش رائيٽرس ڪيفي جي ادبي هال ۾ ٿي، جتي مان، پنھنجن ويجهن دوستن احسان دانش، فياض لطيف ۽ دولت رام کتريءَ سان ڪچھري ڪري رهيو هيم. ان موقعي تي، هوءَ هوا جي جهوٽي جيان آئي، ۽ پنھنجي استاد ڊاڪٽر فياض لطيف کي پنھنجو شايع ٿيل ڪتاب ”جديد سنڌي ناول“ [تنقيدي اڀياس] ڏيڻ سميت اسان کي به عنايت ڪيائين. اسان کيس مھرباني چئي ۽ يادگيريءَ طور ڪتاب جي مھورتي تصوير ڪڍي سين.
اڪبر لغاري
اسٽيٽس ڪو ادب يا جمودي ادب
يورپ، آمريڪا، ڪئناڊا وغيره جي ڪتابن جي دوڪانن تي وڃبو ته سنجيده ادب سان گڏ وڏي تعداد ۾ اهڙا ادبي ڪتاب ملندا، جنھن ادب کي جمودي ادب چيو وڃي ٿو. اهو جمودي ادب، اردو ادب ۾ به وڏي مقدار ۾ موجود رهندو آيو آهي. سسپينس، جاسوسي ۽ سب رنگ جھڙا ڊائجيسٽ هن ادب جا مثال آهن، پر ان کان علاوه اردو ۾ بيشمار ڪتاب اهڙا به ملندا جيڪي بظاهر ته سنجيده ادبي ڪتاب لڳندا ليڪن پڙهڻ کان پوءِ خبر پوندي ته اهي به جمودي ادب جو ئي حصو آهن. سنڌي ادب گهڻو ڪري ترقي پسند ۽ سنجيده رهيو آهي پر ڪافي جمودي ادب پڻ لکيو ويوآهي. ليڪن ايڪيھين صديءَ جي شروع ٿيڻ سان، سنڌي ادب وڏي تبديليءَ مان گذريو ۽ اڃا به مسلسل گذري رهيو آهي. ان جو هڪ مظھر اهو به آهي ته هاڻي سنجيده ادب خاص ڪري سنڌي ناولن ۾ جمودي ادب جو تعداد تيزي سان وڌي رهيو آهي، جنھن ۾ ”سوشل ميڊيائي شھرت جي بک“ هڪ وڏو ڪردار ادا ڪري رهي آهي.
اڪبر لغاري
ناول ”عاشق عورت“ جو جائزو
اهي فلمون يا ناول، ڏسندڙ يا پڙهندڙ جو ڌيان يڪدم ڇڪائي وٺندا آهن جن جي شروعات ۾ ائڪشن يا ٿرل هوندو آهي. هن ناول جي شروعات به هڪ فلمي سين سان ٿئي ٿي. سڪندر صحافي آهي ۽ سمنڊ تي ويٺو آهي ته هڪ پريمي جوڙو ڏسي ٿو جنھن کي پوليس پڪڙڻ جي ڪوشش ڪري ٿي ته مرد ڀڄي وڃي ٿو ۽ عورت روئڻ لڳي ٿي جيڪا هڪ مٿئين وچولي طبقي جي نظر ٿي اچي. پوليس اها ذميداري سڪندر کي ٿي ڏي، ته هو کيس عزت سان گهر پھچائي پر عورت چالاڪيءَ سان سڪندر کي ريسٽورنٽ تي ڇڏي گم ٿي وڃي ٿي. ڪافي وقت کان پوءِ اها عورت سڪندر سان رابطو ڪري ٿي ۽ ائين انهن ٻنهي جي وچ ۾ دوستي ٿئي ٿي. فون تي رومانوي ۽ جنسي گفتگو ڪندي آخرڪار سندن دوستي جنسي تعلق ۾ بدلجي وڃي ٿي.سڪينا عرف سيم جو تعلق غريب گهراڻي سان هو پر مائٽن سندس شادي، سندس مرضيءَ کان بغير، هڪ طاقتور شخص سان ڪرائي، جيڪو هڪ خفيه اداري ۾ آفيسر هجڻ سان گڏ زميندار ۽ ٻارن ٻچن وارو هو. شاديءَ کان پوءِ هن سڪينا کي بي اي ۽ ايم اي ڪرائي ۽ نوڪري به وٺي ڏني. سيم کي هر طرح جو سک حاصل هو پر کيس پنھنجي ”مرضي“ ۽ ”آزادي“ نه هئي. هوءَ هر وقت نظرن ۽ پھري ۾ هوندي هئي. انهيءَ دوران سندس واسطو هڪ اهڙي قومي ڪارڪن سان ٿيو جيڪو روپوش هو. موقعو ڏسي ۽ لڪي لڪي هن سان ملندي رهندي هئي. ٻيئي هڪٻئي تي فدا هوندا هئا. هيءُ اهو ئي همراهه هو جيڪو سمنڊ تي پوليس کان ڀڄي نڪتو ۽ جنھن واقعي کان پوءِ، سيم ۽ سڪندر جو افيئر شروع ٿيو. نيٺ قومي ڪارڪن، ايجنسين هٿان پڪڙجي پوي ٿو ۽ تفتيش ڪندي ادارا، سيم جي مڙس تائين به پھچن ٿا جنھن کي پوءِ سڄي قصي جي خبر ٿي پوي. پھرين ته هو سخت ڪاوڙ ۾ ٿو اچي وڃي ۽ سيم تي سختي وڌائي ڇڏي ٿو ليڪن پوءِ، هن جي خيال مطابق، سندس نوجوان گهر واريءَ کي جنسي ضرورت وڌيڪ آهي تنھنڪري هو اها ضرورت پوري ڪرڻ لاءِ، وحشي انداز سان ڀرپور ڪوشش ڪري ٿو جنھن سبب سيم وڌيڪ تڪليف ۽ ذهني اذيت مان گذري ٿي. هو سيم تي جسماني تشدد ته نٿو ڪري پر طنز ۽ طعنا ڏيئي نفسياتي تشدد ڪري ٿو. هڪ ته سيم کي اهو الڪو ته، سندس مڙس، قومي ڪارڪن کي مارائي ڇڏيندو، ٻيو سندس طعنن، هن کي ذهني مريض ٺاهي ڇڏيو ۽ خود ڪشيءَ جي ڪوشش به ڪيائين. سڪندر سان سيم جي دوستي گھري ٿيندي وئي. جنسي ڇڪ ۽ محبت جي پياس ٻنهي کي سک سان ويھڻ نٿي ڏنو. سڪندر پاڻ ٻارن ٻچن وارو هو ليڪن هن تي، سيم جي چاهت وڌيڪ شدت سان حملو ڪيو ۽ هي بيچين عاشق بنجي پيو. سڪندر اخبار ۾ کنڀي گم ڪيل ماڻهن بابت ڪالم لکيا هئا جنھن سبب کيس نامعلوم فون اچڻ لڳا جن کيس مستقل دهشت (Paranoia) ۾ مبتلا ڪري ڇڏيو. سيم هڪ دفعو ٻيھر پڪڙجي پيئي. سندس مڙس کي اها سم هٿ اچي ويئي جنھن تان هوءَ سڪندر سان ڳالهائيندي هئي. سندس مڙس مٿس سختي وڌائي ڇڏي جنھن سبب هو نفسياتي مريض بنجي ويئي. ٻئي طرف سڪندر کي نامعلوم ميسيج اچڻ لڳا جنھن ۾ سيم ۽ سندس ملاقاتن جو ذڪر هو، جنھن سبب سڪندر جي پريشاني شدت اختيار ڪري ويئي ۽ سندس پئرانويا وڌي نيوروسس (Neurosis) ۾ تبديل ٿي ويئي. هڪ ڏينھن خبر آئي ته سيم ۽ سندس مڙس ڪمري ۾ مرده حالت ۾ مليا. شايد سيم مڙس کي ماري پوءِ خودڪشي ڪري ڇڏي هئي. اها خبر پڙهي سڪندر ذهني توازن وڃائي ويٺو ۽ ائين هيءُ قصو سڀني جي برباديءَ کان پوءِ اختتام پذير ٿيو.
اڪبر لغاري
”اندر جنين رڻ“ ناول جو جائزو
هيءُ ناول، لاڙ ۾ برساتن ۽ سمنڊ ۾ چاڙھ سبب ٿيندڙ تباهي جي پس منظر ۾ لکيل آهي جنھن ۾ نه صرف، ڪيئي ٻنيون، گهر۽ فصل لڙهي ويا پر هزارين ماڻهن جون حياتيون به ويون. جيڪي بچيا، اهي اهڙو دربدر ۽ برباد ٿيا جو سالن تائين آباد نه ٿي سگهيا. ناول ۾ گھرن ۽ ماڻهن جي لڙهڻ جا دلخراش منظر اهڙي طريقي سان بيان ڪيل آهن جو پڙهندڙ جي دل کي جهٻو اچيو وڃي. ڪٿي ڪٿي ته قيامتِ صغريٰ آهي. برسات جو پاڻي ايترو هو جو مري ويل ماڻهن جي لاشن دفن ڪرڻ لاءِ ڪا خشڪ زمين نه بچي هئي. جن ماڻهن وڻن تي چڙهي، پاڻي کان بچاءُ ڪيو، اهي بکن وگهي مري ويا.
ستار سروهي
زندگي؛ جا سدا محنت، محبت ۽ سفر ۾ رهي
(ڊاڪٽر بشير احمد شاد جي آتم ڪٿا ”هِتِ حياتيءَ ڏينھڙا“ جو مختصر تعارف)
غير افسانوي ادب ۾ آتم ڪٿائن جي پنهنجي هڪ منفرد اهميت رهي آهي، جو اهي آتم ڪٿائون دراصل انساني زندگيءَ جي تلخ ۽ خوشگوار تجربن جي يادگيرين، درد ڪٿائن ۽ وارتائن جو دستاويزي اظھار هونديون آهن. انهن ۾ زندگيءَ جون حقيقيتون ۽ سبق شامل هوندا آهن، اهي سبق، جيڪي انسان جياپي جي جنگ وڙهڻ دوران پوري حياتي پيو سِکندو رهندو آهي. مرزا قليچ بيگ جي آتم ڪٿا ”سائو پن يا ڪارو پنو“ کان ويندي، ڊاڪٽر بشير احمد شاد جي زيرِ اڀياس آتم ڪٿا ”هِتِ حياتيءَ ڏينھڙا“ تائين، سنڌي ادب ۾ بيشمار آتم ڪٿائون ڇپجي چڪيون آهن ۽ انهن آتم ڪٿائن جا باقاعدي پڙهندڙ موجود آهن.