”سنڌ جي ادبي تاريخ“ ۾ ٽنبيل ڪمزور ۽ اڻ پُورا ڪردار - پروفيسر نذير سومرو

”سنڌ جي ادبي تاريخ“ ۾ ٽنبيل ڪمزور ۽ اڻ پُورا ڪردار

پروفيسر نذير احمد سومرو

”سنڌ جي ادبي تاريخ“ نالي وارو ڪتاب، خانبهادر الحاج محمد صديق ميمڻ پنهنجي نالي ڀائي ۽ سندس دور جي هڪ وڏي اديب ۽ شاعر محمد صديق مسافر جي مدد سان ۱۹۳۷ع ڌاري لکڻ شروع ڪيو. هن ڪتاب جي پهرين اشاعت، ٻي جنگ عظيم جي ختم ٿيڻ کان اڳ ۾ ختم ٿي وئي. ۱۹۵۴ع تائين هن ڪتاب جو ٻيو ۽ ٽيون ڇاپو پڌرو ٿيو، جنهن جو ذڪر ڪتاب جي لائق مصنف خانبهادر محمد صديق ميمڻ هن طرح ڪيو هو:

”ٽيون ڇاپو ۱۹۵۴ع، ادبي تاريخ جي پهرين اشاعت ۱۹۴۴ع ۾ ختم ٿي. ستن سالن جي اندر پهرين ۽ ٻي اشاعت ختم ٿي.“ ساڳئي ڪتاب جو سال ۲۰۰۲ع ۾ انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجيءَ طرفان جيڪو ڇاپو آيو، ان ۾ سنڌالاجيءَ وارن ڪتاب جو چوٿون ڇاپو لکيو. عجب جهڙي ڳالهه هي آهي ته خانبهادر محمد صديق ميمڻ جي هن ڪتاب ”سنڌ جي ادبي تاريخ“ کي مهراڻ اڪيڊميءَ شڪارپور طرفان، سن ۲۰۰۳ع ۾ نئين سر سنواري سينگاري شايع ڪري ڪتاب جو ٽيون ڇاپو قرار ڏنو ويو آهي! جڏهن ته ۱۹۶۸ع واري سال ۾ ان ڪتاب جو چوٿون ڇاپو[1] به ڇپجي چڪو آهي.

ڪتاب ”گهڙيون گذاريم جن سين“ جو تنقيدي جائزو - پروفيسر نذير احمد سومرو

ڊاڪٽر ميمڻ عبدالمجيد سنڌيءَ جي ڪتاب

”گهڙيون گذاريم جن سين“ جو تنقيدي جائزو

پروفيسر نذير احمد سومرو

ڊاڪٽر ميمڻ عبدالمجيد سنڌي

زيتونن، ٻيرن ۽ انبن جي وڻن سان جنجهيل شهر لاڙڪاڻو، پنج هزار سال قديم تهذيبي اهڃاڻ موئن جو دڙو ۽ بين الاقوامي شخصيت قائد عوام ذوالفقار علي ڀُٽي جي حوالي سان، سڄي دنيا ۾ ڄاتو سڃاتو وڃي ٿو. انھي سان گڏوگڏ، لاڙڪاڻي جو سنڌي ادب ۽ شاعريءَ ۾ پڻ ججهو حصو رهيو آهي. تازو کسڪي ويندڙ وِيهين صديءَ جي پوئين اڌ واري حصي ۾، مرحوم ڊاڪٽر ميمڻ عبدالمجيد سنڌي جو نالو به، سنڌي ادب جي حوالي سان چڱو گونجيو. اهو اتفاق چئجي يا ٻيو ڪجهه، ته گذريل ويهين صديءَ ۾، لاڙڪاڻي جي حوالي سان جن غير لاڙڪاڻوين شهرت ماڻي،انھن ٻنهي جا نالا عبدالمجيد هئا ۽ ٻئي پاڻ کي سنڌي سڏرائيندا هئا. منجھانئن هڪُ، تحريڪ پاڪستان جو اهم نالو، شيخ عبدالمجيد سنڌي هو. ھُو اصل ۾ حيدرآباد سنڌ جو رهاڪو هو. برصغير جي نامور ليڊر، اديب ۽ فلاسافر سائين جي. ايم. سيد جي چوڻ تي، ننڍي کنڊ جي ورهاڱي کان اڳ، اسيمبلي جي سيٽ لاءِ، لاڙڪاڻو ۽ رتوديرو تڪ مان، سر شاهنواز ڀُٽي جي مقابلي ۾ فارم ڀريو هئائين. ڪن مخصوص سببن جي ڪري ھو ڪامياب به ٿي ويو هو.  ٻيو آھي ڊاڪٽر ميمڻ عبدالمجيد سنڌي. ھو اصل ۾، سنڌ جي ثقافتي شهر شڪارپور کان ٽن ميلن جي فاصلي تي هڪ ڳوٺ ماڙيءَ جو رهاڪو هو. شروعاتي ۽ ڪجهه سيڪنڊري تعليم، شڪارپور شھر جي مشهور نيو ارا اسڪول مان ورتي ھئائين، جنھن بعد لڏي اچي لاڙڪاڻي ۾ ديرو ڄمايائين ۽ حياتيءَ جا پويان پساهه به اتي پورا ڪيائين.

الطاف شيخ جي ڪتاب ”رٺي آھي گھوٽ سان“ جو مهاڳ - ڊاڪٽر محمد قاسم ٻگهيو

الطاف شيخ جي ڪتاب ”رٺي آھي گھوٽ سان“ جو مهاڳ

ڊاڪٽر محمد قاسم ٻگهيو

ڪنهن ڪتاب جو مهاڳ/پيش لفظ يا تعارف لکڻ جي به هڪ عجيب روايت آهي. ڪيترن عالمن جو چوڻ آهي ته ڪڏهن ڪڏهن ڪتاب پاڻ ڪجهه نه هوندو آهي پر ان کي مهاڳ اهم بڻائيندو آهي. ڪيترن جو خيال آهي؛ مهاڳ جو مقصد پڙهندڙ کي ڪتاب پڙهڻ لاءِ اتساھ ڏيارڻ هوندو آهي. يا وري ليکڪ، ڪنهن وڏي عالم يا نقاد کان پنهنجي ڪم جي باري ۾ مهاڳ جي صورت ۾ سَند وٺندو آهي. سنڌيءَ ۾ مختلف ڪتابن جي لکيل مهاڳن يا تعارفن کي وڏي اهميت حاصل آهي. شيخ اياز جي ڪتابن تي ابراهيم جويي ۽ رشيد ڀٽيءَ جا مهاڳ، جيڪي نه رڳو سندس ڪم ۽ ذات جو مڪمل ۽ سگهارو تعارف آهن پر جنهن دور ۾ اها شاعري ۽ ٻيون لکڻيون سِرجيون، تن جو پڻ سياسي، سماجي ۽ ادبي تحريڪن جي حوالي سان احاطو ڪندڙ آهن. اهڙي طرح لوڪ ادب اسڪيم جي ڇپيل مختلف ڪتابن تي ڊاڪٽر نبي بخش بلوچ جا لکيل تعارف، لوڪ ادب جي مختلف صنفن بابت ڄاڻ ۽ فڪر جو اهم خزانو آهي.

حسن درس جو رسالو ”ساري سنڌ پرينءَ جو پاڇو“ - حميد سبزوئي

حسن درس جو رسالو ”ساري سنڌ پرينءَ جو پاڇو“

حميد سبزوئي

سنڌي شاعريءَ جي پهراڻ تي چنڊ- ستارن جي جڙاوت ڪندڙ ۽ سنڌ جي درد، بيوسي ۽ پيڙا کي معجزاڻي انداز ۾ چٽي روشنيءَ وانگر عيان ڪندڙ سنڌ جو نرالو شاعر حسن درس ڪهڙي تعارف جو گهرجائو آهي. هن جي ڪمهلي وڇوڙي کي ڪجهه مهينا ضرور ٿيا آهن، پر اڃا تائين هو سنڌ جي چهري تي ڳوڙهي جي لار وانگر موجود آهي. چوڻ لاءِ ته غالب به چيو هو ته ”غالب خسته ڪي بغير کون سي کام بند هين“ زندگي جو عجب چرخو ۽ وقت جو ڪانٽو ته رڪڻو ناهي، غم روزگار ۾ هر ڪو صبح کي شام ۾ بدلائي ڇڏي ٿو، سڄي ڏينهن جي هڻ وٺ، ٿَڪ ۽ پگهر ۾ شل ٿي هر ڪو اچي بستري جي ٻانهن ۾ هٿيڪو ٿئي ٿو پر ڪير چوندو ته اميد ۽ خوشيءَ جي احساس جهڙو هي شاعر، هوا جي جهوٽي وانگر لمحي جي ڪنهن ڀاڱي ۾ ياد نه آيو هو- ها واقعي هو ”شاعريءَ جي ديس جو البيلو شهزادو هو“.

نثري نظم ۽ نئين ڪوتا جو ارتقائي سفر - رکيل مورائي

نثري نظم ۽ نئين ڪوتا جو ارتقائي سفر

ڊاڪٽر جڳديش لڇاڻيءَ جو هڪ اهم اڀياس

رکيل مورائي

اڳوڻي خيرپور رياست ۽ هاڻوڪي کجين واري خيرپور جي ڀر ۾ سورهيه بادشاهه جي شهر پير ڳوٺ ۾ جنم وٺندڙ ڊاڪٽر جڳديش لڇاڻيءَ جو نالو وٺندي دل ۾ هڪ احترام جاڳي ٿو، جيڪو ڪنهن به عالم، اسڪالر جي نالي وٺڻ سان جاڳڻ کپي. سنڌين جي شهر الهاس نگر ۾ رهندڙ ۽ سنڌي ادب کي ٻه درجنن کن ڪتابن کان وڌيڪ ادب ڏيندڙ ڊاڪٽر لڇاڻي اڄ ڪلهه ڪل وقتي لکڻ پڙهڻ جي ڪم ۾ رڌل آهي. هن تازو ئي ٻن شخصيتن تي مرڪزي ساهتيه اڪيڊميءَ جي اسائنمينٽ تي ڪتاب لکيا آهن: هڪ موهن ڪلپنا تي ۽ هڪ لعل پشپُ تي. ان کان اڳ هُن پنهنجي طور تي هڪ نهايت اهم تنقيدي اڀياس، سنڌي ٻوليءَ جي حسين ۽ جديد شاعر ايم ڪمل تي لکيو آهي، جيڪو پنهنجو مٽ پاڻ آهي. هونئن ڊاڪٽر جڳديش لڇاڻيءَ جيڪو سنڌي ادب تي احسان ڪيو آهي اهو شايد اسان لاهي نه سگهون. اهو آهي عاجز بيديءَ سان گڏجي شاهه سائين تي وڊيو اسڪرپٽ لکڻ، جيڪو ڪجهه سال اڳ ”نيڻين ننڊ حرام“ جي نالي سان ڇپيو هُئو، جنهن کي کڻي اڄ جي تاريخ تائين هند توڻي سنڌ ۾ شاهه سائينءَ تي هڪ اعليٰ وڊيو فلم جوڙي سگهي ٿي، جيڪو ڪم سنڌ جي ثقافت کاتي کي ڪرڻ کپي ۽ سچ پچ جيڪڏهن اها فلم ٺهي پوي ته هڪ يادگار ڪم ٿي پوي.

ضياء شاهه جون ساروڻيون ... - پروفيسر نذير سومرو

ضياء شاهه جون ساروڻيون .......

پروفيسر نذير احمد سومرو

دُنيا جي هر ٻوليءَ جي ادب ۾ آتم ڪٿا جي وڏي اهميت رهي آهي. آتم ڪٿا ادب جي واحد صنف آهي، جيڪا هر پڙهندڙ لاءِ وڏي ڪشش رکي ٿي، ڇاڪاڻ ته هي به داستان ۽ افساني جو هڪ قسم آهي، پر داستان يا افسانو هڪ خيال آهي ۽ هيءَ هڪ حقيقت. ”انسائيڪلوپيڊيا برٽينيڪا“ ۾ آتم ڪھاڻيءَ جي وصف هن طرح بيان ڪيل آهي: ”آتم ڪٿا غير افسانوي ادب جو هڪ قسم آهي، جنھن جو موضوع فرد جي حياتي هوندي آهي.“

آتم ڪٿا ڇا آهي؟ ان لاءِ مشھور برطانوي ناول نگار بينجامن ڊسرائيلي (۱۸۸۱-۱۸۰۴) لکي ٿو:

“Read No history, nothing but biography for that is Life without theory”

(نه تاريخ پڙهو، نه ٻيو ڪجهه، رڳو سوانح عمري پڙهو، ڇاڪاڻ ته اها ڪنھن ٿيوري/نظرئي يا فارمولا هيٺ نٿي لکي وڃي.)

اياب سرڪش سنڌيءَ جو ڪليات - رکيل مورائي

مون ۾آهين تون

ناياب سرڪش سنڌيءَ جو ڪليات

رکيل مورائي

سرڪش سنڌي، سنڌ جي ادب ۽ شاعريءَ ۾ هڪ اهم نالو آهي، ساڳئي وقت سنڌ جي قومي تحريڪ ۾ پڻ هُن جو جوڳو ڪردار رهيو آهي. انهن سڀني اهم حوالن کان سواءِ سندس جيڪو ٽيون حوالو آهي اهو هي ته هن سنڌ جي قبائلي ۽ جاگيرداري جي ماحول ۾ رهندي، پنهنجي نياڻين کي جيڪا تعليم ڏياري اها نه رڳو سنڌ لاءِ پر سنڌي ادب لاءِ لاڀائتي ثابت ٿي آهي. هن پنهنجي نياڻن کي قومي تحريڪ جو حصو به بڻايو، ته سنڌي ادب ۾ به هن جي نياڻيءَ جو هڪ ننڍو حصو رهندو، جيڪو ڪتاب ”مون ۾ آهين تون“ جي نالي سان ڳڻيو ويندو. هيءُ ڪتاب ناياب سرڪش سنڌيءَ جي مڙني شعري توڻي نثري لکڻين جو گڏيل مجموعو آهي. ناياب سڄي عرصي ۾ نه رڳو شاعري ڪري رهي آهي پر الڳ الڳ موقعن تي هُن الڳ الڳ حوالن ۾ مضمون، مقالا ۽ ٻيا ليک به لکيا آهن ته ڪن اخبارن ۾ مشتمل ڪالم لکيا آهن، جن کي گڏي هيءُ ڪليات ترتيب ڏنو ويو آهي.

ڪاميابيءَ جا سونهري اصول - رکيل مورائي

ڪاميابيءَ جا سونهري اصول

هڪ علمي ڪتاب

رکيل مورائي

انساني علمن ۾ ڪي اهڙا علم به آهن جيڪي انسان جي شخصي، سماجي ۽ معاشي حالتن کي سوارڻ ۾ مددگار ٿيندا آهن، اڄ جي دنيا جنهن کي علمي دنيا ڪوٺجي ٿو ان ۾ ڪيئي اهڙا ڪتاب به لکيا ويا آهن، جن جو سڌو واسطو انسان جي سماجي ۽ معاشي ڪاميابين سان آهي.

”ڪاميابي جا سونهري اصول“ ڪتاب دنيا جي انهن اهم ڪتابن مان هڪ آهي، جن ڪتابن جي مطالعي مان اڄ جو انسان گهڻو ئي ڪجھه پرائي ۽ عملي طور حاصل ڪري سگهي ٿو.

ڳوڙهن ڳاڙهو ويس - مبارڪ علي لاشاري

ڳوڙهن ڳاڙهو ويس

مبارڪ علي لاشاري

سنڌي ٻولي شاعري جي وسعتن سان پنهنجو دامن مضبوط پڪڙي تاريخ جي ورن وڪڙن مان پئي گذرندي آئي آهي ۽ اڄ به پئي گذري. هونئن ته دنيا جي تقريبن سمورين ٻولين جي ادب جي شروعات شاعري سان ٿي آهي، انگريزي کان وٺي يوناني، سنسڪرت، فارسي، توڙي سنڌي ٻولين پنهنجي پنهنجي اوائل ۾ اوسر شاعري سان ئي ڪئي آهي پر پوءِ انهن ٻولين اڳتي هلي مضبوط ۽ گهرو نثري مواد پيدا ڪيو ۽ اسري اڳتي وڌيو، پر سنڌي ٻولي ۾ نثر اها جاءِ اڄ به ناهي والاري سگهيو. ناول کان وٺي ڪهاڻيءَ تائين، مضمون نگاريءَ کان وٺي تنقيدنگاريءَ تائين ڪنهن به نثر جو نمونو سنڌي قوم جي رهنمائي يا مضبوط بنيادن جو سبب نه بڻيو آهي. انهن سڀني لکڻين جي نمونن جي گهرائيءَ جا بنياد نثري فلسفي ۾ هوندا  آهن، پر سنڌي ۾ فلسفي تي آڱرين تي ڳڻڻ جيترا ڪتاب به ناهن. محمد ابراهيم جوئي جي ترتيب ڏنل ”فلسفي جو ابتدائي ڪورس“ کان وٺي ڊاڪٽر سڪندر مغل جي ”ڏاهپ جو اڀياس“ تائين فلسفي جو مواد اڪثر سياسي، مارڪسي يا مادي فلسفي تي آهي جيڪو خالص يعني پيور فلسفي ۾ اچي ٿو، ان کي به نڄاڻان ڪيترن ماڻهن پڙهيو ۽ ڪيترا پڙهن ٿا؟ پر ان کان علاوه سماجي، ثقافتي، زباني (ٻولي جو فلسفو) نفسياتي ۽ انساني اوسر (انٿروپولاجي)  جا فلسفا نه ته اسان جي سوچ جو حصو بڻجي سگهيا آهن، نه ئي اسان جي قوم انهن مان پرائڻ يا سکڻ کي ضروري سمجهيو آهي، قوم ته پري جي ڳالهه آهي، اسان جو پڙهيل لکيل ادبي لڏو به ان کان وئون پيو وڃي.

مان امن جو نشان آهيان - خالد چانڊيو

مان امن جو نشان آهيان

علي زاهد جي شاعري

خالد چانڊيو

سنڌي شاعريءَ جي ڪاڪ محل ۾ ڪيترائي ”راڻا“ پيش ٿيا آهن، ڪيترن ئي راڻن ڪاڪ محل جي جادوگريءَ کي سمجهي به ورتو ته ڪيترائي راڻا انهيءَ شاعراڻي ڪاڪ محل ۾ ويڳاڻن وانگر رُلندا رهيا. ڪتاب ”ناچڻي“ جو سرجڻهار علي زاهد اهڙو ئي راڻو آهي، جنهن نه صرف شاعريءَ کي سمجهيو آهي، بلڪ شاعري به کيس چڱي ريت سُڃاڻي ٿي. علي زاهد شاعريءَ جون رولاڪيون اختيار ڪيون آهن يا رولاڪين کيس شاعريءَ جي ڪاڪ محل ۾ اُڇلايو آهي؟ انهيءَ سوال جو جواب علي زاهد پاڻ ئي ڏئي سگهي ٿو.