ڪتاب ”سنڌي ڊرامـه جي تاريخ“ - مٺل جسڪاڻي

آفتاب حسين کونهاري جو ڪتاب ”سنڌي ڊرامـه جي تاريخ“

تبصرو: مٺل جسڪاڻي

منهنجي خيال ۾ هي سنڌي ڊرامـه جي تاريخ ۾ دلچسپي رکندڙن لاءِ انتهائي ڪارائتو ڪتاب آهي. هي ڪتاب نوجوان ليکڪ آفتاب حسين کونهارو جي ترتيب ڏنل، اهڙي مختصر تحقيقي جائزي تي مبني آهي، جيڪو ڊيمي سائيز جي ۹۵ صفحن تي مشتمل آهي. ڪتاب ڏسندي ئي منهنجو اندر سڙي ويو ۽ رک ان ڪري ٿيو، ڇاڪاڻ ته ڪتاب لکڻ ۽ ڇپائڻ جي شوق ۾، تمام ننڍڙو فونٽ استعمال ڪري ۹۵ صفحن ۾ عام ڪتاب جي اٽڪل ۱۵۰ صفحن جيترو مواد، انتهائي سادي ڪاغذ تي ۽ ڪچي جلد ۾ ڇپرايو ويو آهي.

ڪتاب ”سڀ فريب آ“ - رکيل مورائي

 مختيار جاگيراڻيءَ جو ڪتاب ”سڀ فريب آ“

رکيل مورائي

اسان جي دوست شاعر مختيار جاگيراڻيءَ جو تازو ئي آيل شاعراڻو ڪتاب، جنهن جو نالو آهي ”سڀ فريب آ“ پڙهڻ جهڙو ڪتاب آهي. مختيار تيزي سان لکي رهيو آهي. سندس هيءُ ڪتاب جنهن ۾ شاعري جون الڳ الڳ صفون آهن، پوءِ به روايت موجب غزل تي اڄ جي لکندڙن جو توجھه وڌيڪ آهي ۽ ايئن هن ڪتاب ۾ به غزل چڱي انداز ۾ موجود آهن ۽ باقي ٻيو صنفون جن ۾ وايون، نظم ٽيڙو/هائيڪا وغيره شامل آهن. هي سڀ شاعراڻيون صنفون آهن، ان ڪري ڏسڻو آهي ته انهن صنفن ۾ شاعري ڪيتري آهي؟ پهريون ۽ آخري شرط!

ماهوار ”ڪينجھر“ جون سنڌي ادب ۾ ڪاوشون - پروفيسر نذير احمد سومرو

ماهوار ”ڪينجھر“ جون سنڌي ادب  ۾ ڪاوشون

پروفيسر نذير احمد سومرو

انساني ايجادن ۾ ڪاغذ اها شيءِ آهي، جنھن علم و ادب، شاعري، مذهب ۽ تھذيب، ثقافت ۽ انساني معاشري جي تفريحي مواد کي، ايندڙ نسلن تائين محفوظ رکڻ جو اهڙو اهم ڪردار ادا ڪيو آهي جو املھه/ماڻڪ موتي ۽ قيمتي سرمايو هميشه لاءِ محفوظ ٿي وڃي ٿو. پاڪستان ٺھڻ کان پوءِ، ڪاغذن ۾ سھيڙيل سرڪاري رسالي ”نئين زندگي“ ۽ سنڌي ادبي بورڊ جي ”مھراڻ“ کي تاريخ ڪٿي وساري سگهندي؟ انھن رسالن شيخ اياز، اياز قادري، سوڀو گيانچنداڻي، علي محمد مجروح، امداد حسيني، ذوالفقار راشدي، بردو سنڌي، ماستر هزارو خان مجاهد، وفا ناٿن شاهي، محسن ڪڪڙائي، سليم ڳاڙهوي، هري دلگير، نياز همايوني، ابراهيم منشي، تنوير عباسيءَ کان استاد بخاريءَ تائين ۽ عمدن نثرنگارن، محققن ۽ مترجمن جو تعارف سنڌي پڙهندڙن سان ڪرايو ۽ سن 1950 واري يا ان کان پوءِ وارن ڏهاڪن ۾ عثمان ڏيپلائيءَ جا رسالا؛ ”انسان“ ۽ ”عبرت“، ذوالفقار راشديءَ جو لاڙڪاڻي مان نڪرندڙ ”مذهبِ انسانيت“، هالا جو ”فردوس“، حميد سنڌيءَ جو ”روح رهاڻ“ (1920ع واري ڏهاڪي ۾ پڻ حيدرآباد سنڌ مان هڪ رسالو ”روح رهاڻ“ نالي سان نڪرندو هو)، طارق اشرف جو ”سھڻي“، نوناريءَ جو ”بادل“، نوابشاهه جو ”ادا“، موري شھر جي ”باک“، تاج بلوچ جو ”سوجهرو“، انور جو رسالو ”سنڌ“، گُل ڪونڌر جو ”ادب“ ۽ ناز سنائيءَ جي ”ڪينجهر“ جو شمار اهڙن مخزنن/ رسالن منجهان آهي، جن پڙهندڙن جو هڪ وڏو وسيع حلقو پيدا ڪيو ۽ پڙهندڙ انھن رسالن جو انتظار ڪندا رهيا آهن. سنڌي ۾ شايع ٿيندڙ اهڙن رسالن جا نالا کڻڻ سان انھن جي ايڊيٽرن جو نالو فوري طور ذهن ۾ ايئن اچي وڃي ٿو جيئن گلاب، رابيل ۽ رات جي راڻيءَ جي گلن جي نالي کڻڻ سان انھن جي خوشبو جو تصور يا ماکيءَ جي نالي کڻڻ سان ماکيءَ جو صاف شفاف ۽ مٺاڻ جو احساس. ايئن رسالي ”مھراڻ“ جي نالي کڻڻ سان محترم محمد ابراهيم جويو ۽ مرحوم غلام محمد گرامي، ”انسان“ سان جڙيل نالو محمد عثمان ڏيپلائي، ”نئين زندگي“ معنى عبدالواحد سنڌي، ”روح رهاڻ“ سان ڳنڍيل نالو حميد سنڌي، ”سوجهرو“ جو نالو وٺڻ سان تاج بلوچ ۽ ”ڪينجهر“ جو نالو وٺڻ سان ناز سنائي سميت سڀني جون الڳ الڳ تصويرون ذهن تي اُڀري اچن ٿيون. سنڌُ محمد عثمان نالي ٻه ماڻھو اهڙا اديب پيدا ڪيا جن پنھنجي ڏات تي سنڌي ادب ۽ صحافت ۾ نمايان ۽ منفرد حيثيت حاصل ڪري ورتي. انھن منجهان هڪ، ”انسان“ رسالي وارو محمد عثمان ڏيپلائي ۽ ٻيو ”ڪينجھر“ وارو محمد عثمان عرف ناز سنائي. ٻنھيِ جي ذات ميمڻ هجڻ پڻ حيرانگيءَ جھڙي ڳالهه آهي. انھن ٻنھي جي رسالن کي ڇرڪائيندڙ ۽ انوکي مواد ڪري پسند ڪيو ويو يا پسند ڪيو وڃي ٿو.

ڊاڪٽر مبارڪ - حقيقت يا فسانو - پروفيسر نذير احمد سومرو

ڊاڪٽر مبارڪ - حقيقت يا فسانو

سندس ڪتاب ”در در ٺوڪر کائي“ جي حوالي سان

پروفيسر نذير احمد سومرو

دنيا جي مختلف ٻولين ۾ سڀ کان اهم ۽ دلچسپ صنف، آتم ڪٿا جي پئي رهي آهي. ان ڏس ۾ روسو جو ”اعتراف“ وڏي جاءِ والاري ٿو. ”آتم ڪٿا“ ۾ وڌيڪ دلچسپيءَ جو ڪارڻ، اها ڳالهه به ٿي سگهي ٿي ته لکڻ وارو پنهنجيون يادگيريون لکي ٿو، جيڪي شخصي وڌيڪ هونديون آهن. ٻيو ته اهڙين لکڻين ۾ مبالغي جو عنصر ججهو هوندو آهي، جيڪو قارئين کي پاڻ ڏانهن ڇڪي وٺندو آهي.

اردوءَ جي ليکڪ ممتاز مفتي پنهنجي جيون آکاڻي ”الکهه نگريءَ“ ۾ ڄاڻايو آهي: ”اڪثر آتم ڪٿائون اهو ميرو ڪپڙو هونديون آهن، جن کي ليکڪ ڌوئي پوئي اڇو اجرو ڪري ڪلف لڳائي، استري ڪري پيش ڪندو آهي.“ مشفق خواجه، يونس احمر جي آتم ڪٿا ”ماضيءَ جي تعاقب ۾“ ۾ لکيو آهي: ”آتم ڪٿا ۾ ڪوڙ ۽ زٽ هڻڻ جي وڏي گنجائش هوندي آهي. لکندڙ پاڻ کي هيرو ۽ پنهنجي اڻ وڻندڙ ڪردارن کي ولين طور پيش ڪرڻ جي جاکوڙ ڪندو آهي.“

سنڌ جي زندهه تاريخ جو تخليقي سفر - همسفر گاڏهي

امرجليل:

سنڌ جي زندهه تاريخ جو تخليقي سفر

همسفر گاڏهي

امر جليل

اڄ ملڪ ۾ آپگهاتي حملن جو زور آهي ۽ ڪوبه شريف ماڻهو جيڪو پنهنجي آزاد راءِ رکي ٿو، اهو محفوظ ناهي. جڏهن ته حق سچ جي ڳالهه چوڻ تي گستاخِ رسول جي تُهمت ٺهي ٺُڪي پئي آهي، جنهن وسيلي انتهاپسند سماج جي ڪنهن به فضيلت ڀرئي ماڻهو جو سر کڻي سگهن ٿا. تڏهن آءٌ ان بزرگ سامهون چانهه جي سِپ ڀريندي سوچيان ٿو ته هي اهو ئي شخص آهي، جنهن اڄ کان ڪيئي ورهيه اڳ مذهبي متڀيد، ڪٽرپڻي ۽ نفرت جوشڪار ٿيل هڪ هندو ڪٽنب جي پيڙا کي پنهنجي ڪهاڻي ”سرد لاش جو سفر“ جو موضوع بڻايو ۽ پوءِ پاڻ اهڙي متڀيد جو شڪار بڻيو جو سندس لاءِ جهڙوڪر ڌرتي سوڙهي ڪئي وئي هئي. اهو شخص ٻيو ڪو نه پر سائين امر جليل آهي، جيڪو اڄ عمر جي آخري حصي ۾ به ان مذهبي ڪروڌ خلاف ساڳي ئي اسپرٽ سان جنگ وڙهي رهيو آهي ۽ اُن تان تر جيتروبه پٺتي ناهي هٽيو. هو جسماني طرح ڏٻرو ضرور ٿيو آهي، پر سندس خيال اڄ به ”ٿي تند وڙهي تلوارن سان“ وانگر سگهارا آهن.

شاعري دل جو آواز آهي - ڪريم لغاري

شاعري دل جو آواز آهي

ڪريم لغاري

الائجي ڇو مون کي شاعري انساني ذهن جي هڪڙي عجيب ڪيفيت جو اڪيلو آواز محسوس ٿيندي آهي، ڇو جو شاعري بيگانگي جو اظهار آهي! سچ آهي بغاوت آهي، انقلاب جو رستو آهي.

آئون هن عهد ۾ شاعريءَ جي حق ۾ آهيان، ڇو جو عظيم شاعرن جنگن جي، بربادين جي، ظلم جي، استحصال جي ۽ تاريخي جبر جي مخالفت ڪئي آهي! ۽ ٻئي پاسي کان شاعري محبوب جذبن جو اظهار به رهي آهي.

نرودا ۽ چلي جي ڊڪٽيٽر پنوشي جي وچ ۾ ڪو مال تي جهيڙو ڪونه هو. نرودا مظلومن جي ڌُر هُيو ۽ پنوشي ظالمن جي.

ڀلا محمود درويش عرب ۽ سامراجي حڪمرانن جي ڪا چوري ته ڪانه ڪئي هُئي.

ڪتاب ”ڪينرو ڪيسين وڄايان“ - محمد سليمان وساڻ

مشتاق سعيد جي شاعريءَ جو ڪتاب ”ڪينرو ڪيسين وڄايان“

محمد سليمان وساڻ

سنڌ جي لاڙ پٽ واري علائقي سجاول سان تعلق رکندڙ نوجوان شاعر مشتاق سعيد جي شاعريءَ جو نڪور ڪتاب ”ڪينرو ڪيسين وڄايان“ منهنجي هٿن ۾ آهي. سوچي رهيو آهيان ته مشتاق ايڏو تيزي سان لکي رهيو آهي، جو هڪ ئي سال ۾ سندس شاعريءَ جا ٽي مجموعا ڇپجي مارڪيٽ ۾ آيا آهن، جڏهن ته سندس شاعريءَ جو چوٿون ڪتاب به ڇپائيءَ جي مرحلي ۾ آهي. هن کان اڳ سندس شاعريءَ جا ڪتاب ”ڌيمي وهڪ درياء جي“ ۽ ”ڀرپور سمندر گرجي ٿو“ هن ئي سال 2012 ۾ ڇپيا آهن.

ڪتاب ”ياد گهر“ جو ”اڌورو“ جائزو - پروفيسر نذير احمد سومرو

ڪوثر ٻرڙي جي ڪتاب ”ياد گهر“

جو ”اڌورو“ جائزو

پروفيسر نذير احمد سومرو

ادب جي دنيا ۾ خطن کي وڏي اهميت حاصل آهي. ڪو زمانو هو جڏهن ڪبوتر خطن پهچائڻ جو ڪم ڪندا هيا، پر جڏهن پرنٽ ۽ پبليڪشن جو دور آيو ته ذاتي، شخصي هڪ هنڌ گڏ ٿيل، لڪيل ۽ گڏ يا محفوظ ٿيل خط ورقن جي ور چڙهيا، جو خط و ڪتابت باقائدي هڪ فن جي صورت اختيار ڪئي. مغربي ادب ۾ ته Epistle writing هڪ مستند ادبي شيءِ سمجهي وڃي ٿي. انگريزي زبان جو لفظ Epistle  يوناني لفظ Episteme مان ورتل آهي، جنهن جي معنيٰ ڄاڻ يا علم آهي (انگريزي زبان ۾ Epistolary انهيءَ ڪتاب کي چئبو آهي، جيڪو خطن جي مجموعي تي مشتمل هجي).

سفرنامو ”فارس جو مسافر“ - اظهار سولنگي

نور خان محمد حسني جو سفرنامو

”فارس جو مسافر“

اظهار سولنگي

ادب ۾ سفر نامي کي اهم حيثيت حاصل آهي، اسان جا اديب ۽ سياح سفرنامن کي پڙهي اهم معلومات حاصل ڪن ٿا ۽ منجهن مختلف ملڪن جي سير ڪرڻ جو چاهه پيدا ٿئي ٿو. سفرنامن ۾ اسان جا سياح جن جن ملڪن جا دورا ڪندا آهن، انهن ملڪن جي ماڻهن جي رهڻي ڪهڻي، تهذيب، ثقافت، تاريخ، جاگرافي ۽ قديم آثارن کي ڏسي پنهنجي سفرنامن کي اسان تائين پهچائيندا آهن. اسان انهن مان ڪافي معلومات حاصل ڪئي آهي ۽ ڪندا رهون ٿا.

سعيد سومري جي ”اڌ خيال جي خاڪ“ - رکيل مورائي

نوجوان شاعر سعيد سومري جي ”اڌ خيال جي خاڪ“

رکيل مورائي

ادب ۾ سدائين تجربن جي لاءِ رستو کليل رهي ٿو، ڇاڪاڻ ته اهو قبول ڪيو ويو آهي ته ورجاءَ کان نواڻ بهتر آهي، ذڪر هيٺ آيل ڪتاب لاءِ به ليکڪ پاران اهو ڄاڻايو ويو آهي ته هن ڪتاب ۾ هڪ تجربو ڪيل آهي، اُهو هيءُ ته هن ڪتاب ۾ هڪ سَو غزل آهن ۽ اُهي هڪ ئي بحر وزن تي لکيل آهن.

هن ڪتاب جو نالو ”اڌ خيال جي خاڪ“ آهي ۽ هن جو تخليڪار اسان جو دوست ۽ خوبصورت شاعر سعيد سومرو آهي. سعيد پڪ سان تخليقي دنيا جو شخص ته آهي ئي، پر سندس ٻي ۽ اهم سڃاڻپ اها به آهي ته هو سنڌ جو هڪ اهڙو پبلشر آهي جنهن نئين ٽهيءَ جي هڪ وڏي انگ کي صاحب ڪتاب بڻايو آهي. جڏهن اسان جا ادارا زوال ڏانهن وڃي رهيا آهن اتي سعيد سومري جي ’ڪنول پبليڪيشن‘ پاران مسلسل، لڳ ڀڳ هر مهيني ڪتاب اچڻ سنڌي ادب لاءِ ڀاڳ ڀري ڳالھه آهي. هاڻ سعيد جي ڪتاب ”اڌ خيال جي خاڪ“ بابت ڪجھه!