جامي چانڊيو
(ادبي تنقيد: رسول ميمڻ جي ناولٽ ”ڪُتا“ جو اڀياس)
افسانوي ادب جو سڄي دنيا ۾ نه ته ڪو ھڪ گھاڙيٽو، فني ضابطو ۽ موضوعاتي دائرو طئي ٿيل آھي ۽ نه وري اھو ممڪن آھي. ڪو به تخليقي, تصوراتي ۽ تخيلاتي اظھار ڪنھن طئي ٿيل ضابطي اندر مقيد نه ٿو رھي سگھي، ھا ان ۾ مُک لاڙا ضرور ھوندا آھن. انھن ۾ جديد ادب ۽ خاص طور افسانوي ادب ۾ ھڪ لاڙو سريئل ازم جو به آھي. ”سِريئل“ لفظ اصل ۾ ھڪ مرڪب لفظ آھي، جنھن ۾ ”س“ فرانسيسي اڳياڙي “Sur” مان آيل آهي، جنهن جي معنيٰ آهي ”مٿانهون“، ”کان اڳتي“، ”ماورا“ يعني ”حقيقت کان مٿانهين يا ماورائي حقيقت“ يا ”عام حقيقت کان پَرانھين حالت يا دنيا“. سريئل ازم جو اطلاق گذريل صديءَ کان افسانوي ادب ۾ وڌيڪ ٿيندو رهيو آھي، جنھن ۾ انسان جو لاشعور يادن يا خواب يا تخيل جي صورت ۾ موجود حقيقت يا حال سان ملي ھڪ اھڙي صورتحال پيدا ڪندو آھي، جنھن ۾ حقيقت، افسانويت، شعور، لاشعور، زمان ۽ مڪانَ جون زماني، شعوري، احساساتي سرحدون پاڻ ۾ ملي وينديون آھن. ان ڪري سِريئل ازم جي مزاج جي حامل افسانوي ادب تي حقيقت نگاريءَ، سماجي حقيقت نگاريءَ ۽ منطقي منظر نگاريءَ جا اصول لاڳو نه ٿيندا آھن. اھو ئي سبب آھي جو سِريئلسٽ ادب ۾ علامت نگاري، خوابن، بي ربط يادن، آزاد تخيل ۽ منتشر خيالن جو استعمال شعوري طور ڪيو ويندو آھي. ڪھاڻي ۽ افسانو ھجي يا ناول انھن ۾ مُنڍَ، وِچَ ۽ منطقي پُڄاڻيءَ کي لازمي سمجهيو نه ويندو آھي ۽ ان باغيانه رويي ئي سِريئلسٽ افسانوي ادب کي روايتي ڪلاسيڪل ۽ جديد ادب کان جُدا ڪري بيھاريو ھو. اھڙو ادب خارجي حقيقت يا معروضي سَچَ جي ڀيٽ ۾ داخلي سچ جي ڳولا، دريافت يا اظھار کي وڌيڪ اھميت ڏيندو رهيو آھي. جيتوڻيڪ گارشيا مارڪيز جادوئي حقيقت نگاريءَ جو وڌيڪ نمائندہ ليکڪ آھي پر ھن جي ناول ”اڪيلائيءَ جا سئو سال“ ۾ به سِريئلسٽ عنصر ڳولي سگھجن ٿا، جن ۾ سماجي حقيقت ۽ تصوراتي جادوئي عنصر گڏ گڏ ھلن ٿا، جنھن ۾ مئل ماڻهو ڳالهائين ٿا، ڇوڪري آسمان ڏانهن اڏامي وڃي ٿي، ۽ وقت واچوڙي يا ڪُنَ وانگر ھڪ دائري وانگر ڦرندو رهي ٿو. ھونئن جادوئي حقيقت نگاريءَ ۽ سُريئل ازم ۾ فرق اھو آھي ته سريئلسٽ ادب نفسياتي وھڪري ۾ اڳتي وڌي ٿو ۽ جادوئي حقيقت نگاريءَ ۾ ڪهاڻي عام طور منظم ۽ سماجي حقيقت سان ڳنڍيل هوندي آهي، صرف ان ۾ افسانوي مبالغي جي ڪري جادوئي عنصر شامل هوندا آهن. جڏھن ته سريئلسٽ ادب سگمنڊ فرائيڊ جي نفسياتي نظرين يا مجموعي طور لاشعور سان لاڳاپيل نفسياتي بحرانن يا حالتن کان وڌيڪ متاثر رهيو آھي. جادوئي حقيقت نگاريءَ ۾ وري لوڪ ڪهاڻين، ڏند ڪٿائن، مقامي ثقافت ۽ نوآبادياتي تاريخ کي وڌيڪ اھميت ڏني وئي آھي. سريئلسٽ ادب پڙهندڙ کي بيچيني، حيرت، نفسياتي مونجھارا ۽ يادن جو اضطرابُ ۽ لاشعوري يا خوابناڪ احساس ڏئي ٿو جڏھن ته جادوئي حقيقت نگاريءَ ۾ پڙهندڙ کي محسوس ٿئي ٿو ته ”جادو يا جادوءَ جھڙو تصوراتي وڌاءُ به زندگيءَ جي حقيقت جو ئي حصو آهي“. ٻنھي روايتن جي افسانوي ادب جي مثالن کي تفصيل سان ادبي حوالن سان بيان ڪري سگھجي ٿو، پر ھتي اسان جو موضوع رسول ميمڻ جو ناولٽ ”ڪُتا“ آھي.
