چوٿين صديءَ هجريءَ جي سنڌ - مختيار احمد ملاح (Mukhtiar Ahmed malah)

استخريءَ جي نظر ۾ چوٿين صديءَ هجريءَ جي سنڌ

مختيار احمد ملاح

 چوٿين صدي هجريءَ جي سنڌ تي عربن جي حڪومت هئي، هن دَور ۾ ڪيترائي عرب ۽ ٻيا سياح سنڌ جي سير و سفر تي آيا. سندن سفرنامن جي آڌار تي سنڌ جي ملڪي، سياسي ۽ سماجي حالتن جي معلومات کي ترتيب ڏيئي، سنڌ جي تاريخ جوڙي سگهجي ٿي. سنڌ جي علم و ادب جي وسعت به سندن سفرنامن مان معلوم ٿئي ٿي. سنڌ جي سرحدن ۽ نقشن جي خبر به عربن ۽ فارسي دانن وٽان معلوم ٿئي ٿي. ان سلسلي ۾ هڪ نالو استخريءَ جو به آهي.

ابو اسحاق ابن محمد الفراسي الاستخري جو جنم ايران جي شهر استخر ۾ ٿيو، ان نسبت سان ”استخري“ سڏيندو هو. استخريءَ جو ٻيو نالو الفاربي به هو ڇو جو استخار فارس صوبي ۾ واقع آهي. سندس ڄمڻ جو سال نامعلوم آهي، البته 346 هجري بمطابق 957ع ۾ وفات ڪيائين. هو وچين دَور (Medieval) جو سياح، جاگرافيدان ۽ عالم هو. هن عربي ۽ فارسيءَ ۾ لکيو. پن بجلي (Wind Mills) جو اوائلي تصور استخري ڏنو. هن هندستان وٺي بحر اوقيانوس ۽ ايراني نار کان وٺي ڪئپسين سمنڊ تائين سڀني مسلمان ملڪن جو سفر ڪيو. سنڌ ۾ سندس ملاقات سندس همعصر سياح ابن حوقل سان ٿي هئي. ابن حوقل ان ملاقات جو ذڪر پنهنجي ڪتاب ۾ ڪيو هو.

زندگي توکان سواٰءِ - رکيل مورائي (Rakhyal Morai)

نوجوان شاعر تاثير ناٿن شاهي چوي ٿو

زندگي توکان سواٰءِ

رکيل مورائي 

زندگيءَ ۾ جنهن کي چاهجي ۽ حاصل نه ڪري سگهجي ته ان کان سواءِ زندگي ڪيئن محسوس ٿئي ٿي، اهو احساس اسان جي نوجوان دوست/شاعر تاثير ناٿن شاهي جي ان ڪتاب مان ڪري سگهجي ٿو، جنهن جو نالو آهي ”زندگي توکان سواءِ“. سندس پهرين سڃاڻپ طور سنڌي پڙهندڙن وٽ پهتو آهي، سندس هيءَ سڃاڻپ ڪيتري پائيدار هوندي، مضبوط ٿيندي، اهو سڀ ڪتاب جا نقاد ۽ پڙهندڙ ٻڌائيندا. هن تاثير جي پهرين ڪتاب تي کيس مبارڪ ڏيندي، فقط اهو چوڻو آهي ته شاعريءَ کي جيترو وقت ڏبو، شاعري به اوترو وقت ڏيندي.

ڪتاب مان محسوس ٿئي ٿو ته تاثير شاعريءَ کي وقت ڏنو اهي، موٽ ۾ شاعري سندس دوست بڻي آهي، پر ان دوستيءَ کي وڌيڪ پائيدار بڻائڻ لاءِ کيس وڌيڪ وقت جي گهرج آهي، پڪ اهي، تاثير شاعريءَ سان پنهنجي دوستاڻي تعلق کي وڌيڪ مضبوط ڪندو.

بکر جي تاريخي عظمت - رکيل مورائي (Rakhyal Morai)

ڊاڪٽر عبدالخالق سومري لکي آهي

بکر جي تاريخي عظمت

رکيل مورائي 

سنڌ جي تاريخ ۾ بکر کي خاص اهميت سان لکيو ويو آهي. يقينن بکر سنڌ جو نهايت اهم شهر رهيو آهي ۽ بکر جو قلعو سنڌ جي اهم قلعن مان هڪ آهي. هيءَ اهو شهر آهي، جنهن کي سنڌ جي پهرين وڏي شاعر ۽ عظيم ڏاهي قاضي قادن جي رهائش جو شرف حاصل آهي.

تاريخ جون سياسي، فوجي ۽ سماجي تباهيون ۽ توانائيون رکندڙ هيءَ شهر، جنهن جو نالو بکر آهي، ان جي قدامت اسان جي ليکڪ/تاريخدان ڊاڪٽر عبدالخاق سومري صاحب، 1100 ق م ڄاڻائي آهي، ايئن الڳ الڳ محققن جا خيال به الڳ الڳ آهن.

اسلام ڪوٽ شهر جي تاريخ - رکيل مورائي (Rakhyal Morai)

وڪيل وشنداس جي لکيل

اسلام ڪوٽ شهر جي تاريخ

رکيل مورائي

ڪنهن زماني ۾ ٿر جي ڇيڙي ۾ آباد هڪ، ”مئو“ نالي ڳوٺڙو، ٿرَ جي سوڍن آباد ڪيو هئو، جنهن جي اڄ عمر ٽي سئو سال آهي ۽ اهو ڳوٺ اڄ اسلام ڪوٽ جي نالي سان سڃاپي ٿو، جنهن جي آدمشماري  ٽيهه هزار آهي. هن شهري کي تازو ئي تعلقي جو درجو ڏنو ويو آهي.

هن شهر کي ”مئو “ ڳوٺ مان ”اسلام ڪوٽ“ بڻجڻ تائين ڪيترو صفر ڪرڻو پيو آهي، اهو سمورو سفر اسان کي، ان شهر جو ڄائو، وشنداس وڪيل ٻڌائي ٿو پر زباني نه، لکت ۾. جنهن لکت کي ”اسلام ڪوٽ شهر جي تاريخ“ نالو ڏنو ويو آهي.

ستين آسمان جا فرشتا - رکيل مورائي (Rakhyal Morai)

نوجوان ڪهاڻيڪار ماڻڪ ڪنگراڻيءَ جا اظهاريل

ستين آسمان جا فرشتا

رکيل مورائي

ماڻڪ ڪنگراڻيءَ جي ڪهاڻين کان اول مان سندس باري ۾ طارق قريشيءَ جي چيل/لکيل هنن لفظن سان چار سئو سيڪڙو سهمت آهيان ته ماڻڪ ڪنگراڻي ”ڪاڇي جي ميدانن جيڏي دل وارو ماڻهو“ آهي. ڪو به شخص ڪجهه به هجڻ کان پهريئن پنهنجي سڀاءُ مان سڃاتو ويندو آهي، ايئن ماڻڪ به!

۽ سندس ڪهاڻين جو تازو ڪتاب ”ستين آسمان جا فرشتا“ نئين ڪهاڻيءَ طور سڃاتو ويندو، ٻيءَ طرح ماڻڪ جي ننڍي عمر جون وڏيون حاصلاتون، سندس شاعري، ڪهاڻيون، ناٽڪ ۽ سندس مرڪ آهي، جيڪا کير ٿر جي  پهاڙي جهرڻن  جهڙي شفاف هوندي آهي.

هيکلو شخص برڪت بلوچ - فياض لطيف (Fayaz Latif)

هجومن ۾ هڪ هيکلو شخص: برڪت بلوچ

فياض لطيف

ڪي رواجي ۽ روايتي ماڻهو هوندا آهن. وقت سان گڏ وک کڻي هلندا آهن. جنهن رخ جي هوا لڳندي آهي، ٻيڙي جي سڙھ وانگر ان طرف رڙهندا آهن. وقت ۽ حالتون انهن جي مجبوري بڻيل هونديون آهن. انهن جي تقديرن جو تعين حالتون ۽ وقت جون هوائون ڪنديون آهن. خوشامند هنن جي قابليت ۽ موقعي پرستي سندن مزاج ۾ شامل هوندي آهي. مئل لاءِ جيئري کي ڪُهڻ هِنن جي ڏائي هٿ جو کيل هوندو آهي. هو هر موقعي کي غنيمت سمجھي، ان مان لاڀ حاصل ڪندا آهن ۽ پنهنجي غرض لاءِ هر گڏھ کي ابو چوڻ ۾ عار محسوس نه ڪندا آهن. هنن جي ڪابيابي ۽ ڪامراني ايستائين قائم رهندي آهي، جيستائين منجھن ست ۽ ساھ هوندو آهي. هو پوري عمر رواجي ۽ معمولي مفادن جي پويان جيون وڃائي، جواني جوئاري جيان هارائي، پوڙهائپ ندامت ۽ پڇتاءَ ۾ گذارڻ کان پوءِ جڏهن هي جهان ڇڏي ويندا آهن، تڏهن پويان ڇڏيل مال ۽ ملڪيت جي انبارن تي سندن پونئير مست اُٺ جيان اهڙو ته مارو ڪري ويهي رهندا آهن، جو انهن کان ان دولت جا ميڙيندڙ به وسري ويندا آهن ۽ نتيجي ۾ اهڙي ماڻهن جا وارث فقط قبر جا جيت جڻيا ئي وڃي رهندا آهن، جيڪي پنهنجي کاڄ بڻائڻ لاءِ کين ياد رکندا آهن. اهڙن ماڻهن جي زندگيءَ لاءِ جڳ مشهور سرجڻهار ٽي ايس ايليٽ جي شهر آفاق نظم بنجر زمين (waste land) جون هي سٽون ڪيتريون نه ٺهڪي ٿيون اچن.

شيخ اياز جي شاعريءَ تي متقدمين جا اثر - فياض لطيف (Fayaz Latif)

فياض لطيف

شيخ اياز جي شاعريءَ تي متقدمين جا اثر

THE INFLUENCE OF SENIORS ON POETRY OF SHAIKH AYAZ

Abstract

The birth of Shaikh Ayaz is certainly 20^th century mircle in Sindhi poetry and prose. He not only changed a lot with his authoritative thoughts and expressions but also bestowed a new life to Sindhi literature. He was a great intellectual asset of Subcontinent. He introduced new diction, themes, characters, rhythms, intellect and exclusive inner and objective images in his poetry. Ayaz destined to eloquent the real feelings of common Sindhi folks and pick up the social wreckage of their society to renovate their ethonational idientity, irrespective of the cultural, lingual and religious partialities.

 Shaikh Ayaz was inspired by many of his home land poets like Qazi Qadan, Shah kareem, Shah latif, Sami, Sachal and many other scholars, artists and mystics, as Shah Hussain, bulla Shah, Rumi, Hafiz, umer khayyam, kabeer, Galib, Miraan etc. Along with them a vast list of weastern poets and writers is there, whom Ayaz is intensly inspired. In this paper the comparative study of Shaikh Ayazs’ Poetry with other eastern and weastern Poets is discussed with references and try to be prove that though Ayaz has got much more from the classical as well as modern poets, intellectuals and artists but he has his own individual intellect and fragrance in his poetry and prose.

شاعرن ۽ آرٽيسٽن جي دنيا به انهن جي دل جيان وشال ۽ پکين وانگر آزاد ٿيندي آهي ۽ انهن جا خيال ۽ احساس، جذبا ۽ جولان، تخيل جي پَرن تي بنا ڪنهن روڪ ٽوڪ جي ساري سنسار ۾ پرواز ڪندا رهندا آهن. جيئن پکين جي اُڏام جو آڪاش وسيع هوندو آهي، ڪائي سرحد، ڪائي پابندي سندن راهن ۽ رستن ۾ رڪاوٽ نه بڻجي سگھندي آهي، ائين ئي شاعرن ۽ قلمڪارن جون سوچون، خواب ۽ خوبصورتيون به آزاد ٿينديون آهن. انهن جي آواز ۽ احساس جي خوشبو کي ڪائي سرحد ۽ سيما روڪي نه سگھندي آهي ۽ اها بنا ڪنهن مت ڀيد جي هر ان فرد تائين پهچندي آهي، جنهن جو روح فنونِ لطيفه جي رنگن ۽ راحتن جو متلاشي هوندو آهي. اياز جو فن ۽ فڪر به اهڙين خوبين سان آراستا آهي.

محبت، مزاحمت ۽ سونهن جو شاعر ــ عبدالحڪيم ارشد - فياض لطيف (Fayaz Latif)

محبت، مزاحمت ۽ سونهن جو شاعر ــ عبدالحڪيم ارشد

فياض لطيف

پيار ازل کان انسان جو حسين آٿت ۽ سُندر احساس رهيو آهي. حقيقت ۾ محبت، من ــ آڪاش جو اهڙو پنڇي آهي، جنهن پنهنجي مڌر آلاپن ۽ احساسن سان نه رڳو انسان جي دل جي دنيا کي شاد ۽ آباد رکيو آهي، پر ان پنهنجي ڪومل قرابت ۽ سُندر لطافت سان ماڻهوءَ جي فهم ۽ ادراڪ جي ڪائنات کي پڻ ڪيئي رنگينيون ۽ رونقون عطا ڪيون آهن. هن ڪاروباري ۽ منافعي خور دنيا ۾ جيڪڏهن محبتن جو وجود نه هجي ها، ته هيءَ دنيا بنھ ڇسي، بي حس ۽ بي رونق ڀاسي ها. حقيقت ۾ هن دورنگي دنيا ۾ محبت اهو معصوم جذبو آهي، جيڪو ذات پات، اميري غريبي ۽ ننڍ وڏائي جي فرق بنا هر انسان جي اندر ۾ وَسي ٿو ۽ دنيا ۾ جيڪڏهن ڪائي سُٺائي ۽ سُندرتا آهي، ته اها پيار ۽ محبتن جي بدولت ئي آهي.

ڪان ڪفر جي ڪک ۾ - انور سومرو (Anwar Soomro)

ڪان ڪفر جي ڪک ۾

انور سومرو

مشهور فلاسافر ڪانٽ (Kant) جو قول آهي ته: ”ڊاگميٽزم/ هٺ ڌرمي اڳتي هلي پنهنجا دروازا بند ڪري ڇڏيندي آهي ۽ صرف تنقيد ئي آهي، جيڪا نئين راهه ڏيکاريندي آهي.

”چوان ڪيئن سنڌ آ ساڳي“ جهڙو ڪالمي ڪتاب به هٺ ڌرمين لاءِ ”ڪان ڪفر جي ڪک ۾“ جيان تنقيدي ڇوڏا لاهيندي، هڪ ٿي جاکوڙڻ جو سنيهو ڏئي ٿو. روايتي قسم جي اڪيڊمڪ نقاد/ تبصري نگار جي ائپروچ کان هٽي ڪري هڪ تخليقي ائپروچ تي ڪاربند رهندڙ عبدالرزاق عمراڻيءَ جي لکڻين ۾ هڪ اهڙي ائپروچ ڏسڻ ۾ اچي ٿي، جنهن ۾ تجسس، صاف گوئي ۽ عملي/ ادبي ديانتداري ڪارفرما هجي ٿي. هن جي لکڻين ۾ تنقيد جا چارئي لاڙا اطلاعاتي (Informational)، تاثراتي (Impressionistic)، قاعدي ۽ ضابطي پٽاندڙ (Judicial) ۽ تاثيري (Inspirational) ججهي مقدار ۾ پڙهڻ لاءِ ملن ٿا.

ابن نديم جي نظر ۾ سنڌ جو علم و ادب - مختيار خاصخيلي (Mukhtiar Khaskheli)

ابن نديم جي نظر ۾ سنڌ جو علم و ادب

مختيار خاصخيلي

قديم دور کان وٺي سنڌ علم ۽ دانش جو مرڪز رهي آهي. پاڙيسري ملڪ ۽ رياستون علمي اڃ اجهائڻ لاءِ سنڌ جو رخ ڪندا هئا. سنڌ جي فتح کانپوءِ عربن ۽ سنڌين جي وچ ۾ باهمي تعلقات اڃا به وڌيا. عرب دنيا جا ڪيترائي عالم سنڌ ۾ آيا ۽ سنڌي عالم عرب دنيا ۾ آباد ٿيا. ڊاڪٽر غلام علي الانا صاحب لکي ٿو ته ”عرب دور ۾، عرب حاڪمن ڪيترن سنڌي عالمن، طبيبن ۽ ودوانن کي بغداد پهچايو. جتي انهن جي ڏاڍي قدر داني ٿي. سنڌي عالمن، مترجمن جي مدد سان علم طب، علم نجوم، علم جوتش، علم رياضي ۽ ٻين علمن تي ڪتاب لکيا ۽ ڄاڻ کي عربيءَ ۾ ترجمو ڪيو.“ عربن جي دور کان اڳ لکيل سنڌي ڪتابن کي نه صرف لائبريرين ۾ رکيو ويو بلڪه عربيءَ ۾ ترجمو ڪيو ويو. ان سلسلي ۾ ڪيترن ڪتابن جا حوالا ملن ٿا. جن ڪتابن کي گڏ ڪرڻ جي سلسلي ۾ هڪ وڏو نالو ابن نديم جو به ملي ٿو.